PAŃSTWO to suwerenna organizacja polityczna wyposażona we władzę sprawowaną nad ograniczonym terytorium i zamieszkującymi je ludźmi. Ich przynależność do państwa jest sformalizowana (podlega prawu - obywatelstwo), w taki sposób, że występują stosunki: władzy i podporządkowania. Organy władzy państwowej, dążąc do utrzymania określonego ładu społecznego w państwie, podporządkowują sobie (wpływają na zachowania), członków społeczeństwa.

KONSTYTUCJA określa ustrój państwa oraz prawa i obowiązki obywateli, a także stosunki gospodarcze w państwie.
Ustrój państwa określony jest przez:
1. wskazanie, skąd wywodzi się władza w państwie;
2. wskazanie organów władzy państwowej, ich upoważnień i obowiązków;
3. określenie jakie są wzajemne relacje pomiędzy organami władzy państwowej.

Zjawiskiem nierozłącznym od państwa jest władza.

WŁADZA - (socjologia) stosunek społeczny między dwiema jednostkami, między jednostką a grupą lub między dwiema grupami, polegający na tym, że jedna ze stron może w sposób trwały i uprawniony zmuszać drugą ze stron do określonego postępowania i posiada środki zapewniające jej kontrolę tego postępowania.
Upoważnienia do kierowania postępowaniem innych członków grupy zwane są kompetencjami i są zawarte w statucie grupy. W przypadku państwa rolę takiego statutu pełni konstytucja.
Władza opiera się na faktycznej mocy (lub pozorach, wytworzonych przez sprawujących władzę, że taką moc posiadają) oraz na autorytecie. Autorytet opiera się na legitymizacji władzy, czyli istniejącym przekonaniu, że sprawowanie władzy przez daną grupę jest uzasadnione, usprawiedliwione, powinno być aprobowane.

Władza państwowa to władza suwerenna i uniwersalna na danym terytorium państwa, zdolna do zabezpieczenia porządku prawnego, społecznego i ekonomicznego odpowiadającego formie rządów.
W przypadku władzy państwowej jej legitymizacja może opierać się na tradycji (np. monarchia), charyzmie przywódcy (władza charyzmatyczna - oparta na zdolnościach przywódczych osoby ją sprawującej) lub na racjonalnych przesłankach, takich jak np. wyniki wyborów.
Władza z reguły jest ograniczana do określonej dziedziny spraw. Dzieje się to albo przez nadanie osobie ją sprawującej pewnych uprawnień, albo przez umożliwienie stwarzania sytuacji przymusowej. Dorosłym dzieciom można nakazać prawem utrzymywanie starszych rodziców, ale nie można nakazać miłości do nich.

Zakres władzy państwa jest określony w aktach prawnych - konstytucji i opartych na niej ustawach.

Na czele państwa - tzw. głowa państwa - może stać dożywotnio jedna osoba. Mamy wtedy do czynienia z monarchią. Jeżeli na czele państwa stoi jedna lub wiele osób wybranych na określony czas - mamy do czynienia z republiką.

Władza państwowa realizuje też cele wytyczane przez władzę polityczną.

Władza polityczna jest to realizacja przez sprawującą ją elitę (partię polityczną lub osobę) pożądanej przez nią wizji ładu społecznego (programu społecznego - ideologii), między innymi przez stanowienie prawa.
W demokracji władza polityczna danej partii wynika z większości w organach władzy ustawodawczej - Sejmie i Senacie.
Sprawujący władzę polityczną decydują o celach i kierunkach działania państwa. Władza państwowa (w uproszczeniu wykonawcza) realizuje te cele i jednocześnie zapewnia sprawne funkcjonowanie państwa (ochrona granic, szkoły, sł. zdrowia, policja, drogi itp).
Partie sprawują władzę polityczną także przez obsadzenie "swoimi" przedstawicielami organów władzy państwowej (rząd, organy centralne i terenowe, organizacje - nb. w "cywilizowanym świecie" - urzędnik w randze wiceministra i niżej nie zależy od nominacji partyjnej!).

Władza polityczna, w państwie o systemie demokratycznym, jest ograniczona istnieniem opozycji i wizją następnych wyborów oraz układami międzynarodowymi.
W społeczeństwie demokratycznym niezbędny jest konsensus - dobrowolne porozumienie społeczne, powszechna zgoda, przyjmowana często milcząco w celu ochrony siły i stabilności państwa oraz jego siły w stosunkach z innymi państwami a dotycząca kilku najważniejszych spraw z zakresu funkcjonowania państwa. Mogą nimi być: przestrzeganie zasad demokratycznego ustroju, ogólny kierunek polityki zagranicznej, zasada nienarażania państwa na wstrząsy społeczne i zaledwie kilka innych.
Jest on niezbędny do tego, aby każde kolejne wybory i dojście opozycji do władzy nie powodowały rewolucyjnego wstrząsania samymi podstawami państwa oraz jego polityką zagraniczną.

Istotną metodą sprawowania władzy jest kompromis - rodzaj porozumienia między stronami sporu, kiedy obie strony z czegoś rezygnują. Nie jest kompromisem postawienie przed podjęciem negocjacji przez obie strony zawyżonych żądań i nastepnie rezygnacja do poziomu "wyjściowego". Jest to "zawieszenie broni".
Ideologie, interesy państwowe i społeczne nie są dobrem handlowym i nie można "spuścić ich ceny o 20%". Z drugiej zaś strony obok siebie, w jednym państwie, muszą często funkcjonować grupy społeczne o radykalnie sprzecznych poglądach (związki zawodowe i pracodawcy, ateiści i kościoły). Metodami na bezkonfliktowe rozwiązanie są: oddzielenie obszarów aktywności i wpływów obu stron oraz określenie odrębnych zasad działania każdej strony w danej dziedzinie.
Kompromis nie może wiązać się z koniecznością rezygnacjii z fundamentalnych zasad czy celów organizacji. Nie może być też narzucony.
Kompromis musi wiązać się z gwarancjami. Może to być równowaga sił, mogą to być zasady i mechanizmy działania państwa, gwarantujące stronom słabszym możliwość walki o swoje cele i zawierania kompromisów z silniejszymi.

Jak już wspomniałem, uczestnikami procesu sprawowania władzy są partie polityczne. Są to zorganizowane grupy aspirujące do władzy, składające się z przywódców i masowo rekrutowanych członków, służące nadaniu walce o władzę form organizacyjnych i prawnych a zarazem zapewnienie zorganizowanej kontroli nad jej sprawowaniem.
Inną funkcją poltyczną partii jest umożliwienie krystalizowania, formułowania i wyrażania poglądów na pożądany ład społeczny.
W klasycznej demokracji wielopartyjnej (II poł. XIX i I poł. XX w.) poszczególne partie głosiły w zasadzie skrajnie odmienne poglądy na problemy społeczne i polityczne kraju, w którym działały (różnice ideologiczne). Walczyły między sobą nie tylko o władzę, ale głównie prezentowały odmienne wizje porządku społecznego.
Obecnie stanowiska partii politycznych uległy znacznemu zbliżenia w zakresie ideologii, zaś różnice dotyczą tylko bardzo konkretnych problemów codzienności.
Jak określić czy dana organizacja jest partią polityczną? Wystarczy stwierdzić, czy ta organizacja prowadzi walkę o władzę w państwie, czy szykuje się do przejęcia władzy centralnej w państwie.

W państwie - zależnie od zakresu władzy i od tego skąd (od kogo) wywodzi się władza w państwie - może być sprawowana władza polityczna (reżim polityczny) typu:

To, jaki jest w państwie reżim polityczny, zwykle nie zależy od deklaracji zawartych w prawie (konstytucji) i deklaracji organów władzy. Sam podział reżimów przedstawiony wyżej jest czysto teoretyczny. Jak można zaobserwować, choćby w historii XX-wiecznej Europy, reżimy totalitarne raz ewoluowały od czysto totalitarnych do autorytarnych, innym razem łagodniały, zmierzając w stronę demokratycznych (Słowacja) lub (Polska 1989) wręcz w stronę upadku.

Władza: zdolność powodowania czegoś lub przeciwstawiania się działaniom zewnętrznym. (pełna def. - patrz dalej).

Grupa społeczna: zbiór ludzi, pomiędzy którymi istnieją oddziaływania, zwane stosunkami społecznymi (współpraca, władza, pokrewieństwo, przyjaźń).

Organizacja:grupa społeczna posiadająca statut przewidujący istnienie organów grupy, realizujących cele grupy w jej imieniu.

Suwerenność:
wewnątrz państwa - najwyższa władza na danym obszarze, sama decyduje o zakresie swej działalności a organizacje działają za zgodą władzy;
na zewnątrz państwa -władza państwa niezależna od władz innych państw; dla realizacji zobowiązań państwo może samo ograniczyć swą suwerenność w pewnych sprawach.

Terytorium państwa: obszar, na którym państwo sprawuje (suwerennie) władzę, w tym nad wszystkimi ludźmi przebywającymi na tym terytorium. Za obszar państwa uznaje się ląd, wody przybrzeżne, obszar powietrzny nad tymi terytoriami oraz statki powietrzne i morskie.

Ład społeczny: występujące w danym społeczeństwie określone sposoby zachowania się wobec (i oddziaływania na zachowanie innych) członków społeczeństwa oraz społeczeństwa jako całości.

Sytuacja przymusowa: przypadek, kiedy staje się przed koniecznością wyboru między rzeczami uważanymi za złe lub niekorzystne, a wybór jest ograniczony do mniejszego zła.

Reżim polityczny: faktyczny sposób sprawowania władzy i wymuszania posłuszeństwa wobec decyzji władzy.

Upoważnienie: określonemu organowi państwa (osobie, grupie osób) normy prawne przyznają prawo wykonywania czynności, na które inne organy (osoby) zobowiązane są zareagować w określony sposób.

Uprawnienia: istnieją gdy normy prawne nakazują innym organom (osobom) wykonanie czynności na rzecz osoby posiadającej te uprawnienia.

Obywatelstwo: więź prawna łącząca jednostkę z państwem oraz związane z tym uprawnienia i obowiązki określone przez prawo i konstytucję.

Sposoby prawne uzyskania obywatelstwa:
prawo ziemi - dziecko nabywa przez urodzenie się w danym państwie;
prawo krwi - dziecko nabywa obywatelstwo rodziców (lub matki) niezależnie od miejsca urodzenia;
przez opcję - przez wybór obywatelstwa jednego z rodziców lub małżonka;
naturalizacja - nadanie przez uprawniony organ władzy państwowej, na wniosek osoby zainteresowanej, po spełnieniu okreslonych warunków.

Zostańmy przy demokracji.

Społeczeństwa mogą sprawować swą władzę na dwa sposoby:

• demokracja bezpośrednia - wszyscy członkowie społeczności biorą udział w sprawowaniu władzy przez podejmowanie decyzji i/lub wykonywanie czynności władzy; realizowana w małych społecznościach, z uwagi na trudności techniczne; teraźniejszą formą bezpośredniej demokracji jest referendum.
• demokracja przedstawicielska - członkowie społeczności biorą udział w sprawowaniu władzy za pośrednictwem swoich reprezentantów, zwłaszcza w parlamencie (sejmie i senacie).

1. władzę w państwie sprawuje lud, ogół społeczeństwa;
2. władza ludu nie jest nieograniczona, ograniczają ją prawa jednostki;
3. społeczeństwo powołuje i, co trudniejsze, także odwołuje organy władzy państwowej;
4. prawo wyborcze nie faworyzuje żadnej grupy społecznej;
5. reżimem politycznym w państwie jest reżim demokratyczny.

Monteskiuszowski podział władzy.

W dziele O duchu praw w XVIII wieku Monteskiusz wyróżnił trzy typy władzy państwowej:

• prawodawczą, stanowiącą prawo (np. parlament);
• wykonawczą; wykonującą stanowione prawo (np. rząd);
• sądowniczą; rozstrzygającą spory i karzącą za nieprzestrzeganie prawa.

W teorii te trzy władze powinny być niezależne od siebie i wpływać na siebie wzajemnie hamując dążenie do dominacji nad innymi.

Współcześnie organy władzy państwowej dzielimy na:

1. organy prawodawcze; tworzące prawo; parlament; w Polsce - Sejm i Senat;
2. organy wykonawcze; realizują zadania państwa w praktyce; prezydent i rząd;
3. organy sądownicze; rozstrzygają spory prawne w oparciu o normy prawa obowiązujące w państwie;
4. organy kontrolne; kontrolują działalność innych organów państwa; Naczelna Izba Kontroli, Trybunał Stanu.

Referendum: głosowanie powszechne wykonywane przez wszystkich (chętnych) członków społeczeństwa mających czynne prawo wyborcze. Są kraje, w których udział w referendum jest obowiązkowy.

Prawo wyborcze:
czynne - uprawnienia do dokonywania wyboru przedstawicieli do władz (w RP - 18 lat i obywatelstwo polskie);
bierne - uprawnienie do bycia wybieranym do organów władz państwa (w RP - 21 lat, obywatelstwo polskie i zamieszkiwanie na terenie Polski min. 5 lat).

W demokracji parlamentarnej wyróżniamy parlamentarny system rządów a w jego ramach:

1. system parlamentarno-gabinetowy; rząd zwany gabinetem jest powoływany przez głowę państwa (prezydenta) i musi mieć poparcie większości w parlamencie; wymóg poparcia dotyczy też ministrów; ponieważ uprawnienia głowy państwa są w tym systemie małe, każdy akt urzędowy głowy państwa musi mieć kontrasygnatę (podpis) właściwego ministra, który odpowiada politycznie za jego realizację;
2. system parlamentarno-komitetowy; rząd jest tylko wykonawcą woli parlamentu; nie ma trójpodziału władzy; rzadko obecnie występujący system;
3. system prezydencki; głowa państwa jest jednocześnie szefem rządu - premierem; zwykle nie może być odwołany jeżeli nie narusza konstytucji; ma zdecydowaną przewagę we władzy nad parlamentem; typowe: USA.

System rządów: sposób układania stosunków pomiędzy poszczególnymi rodzajami organów państwa.

Prawo stanowione przez organy prawodawcze zebrane jest w akty prawne. Akty te tworzą zbiór uporządkowany według hierarchii. Zależnie od organu, który ustanowił to prawo, zajmuje ono odpowiednie miejsce w tym zbiorze.

Akt prawny jest to:

1. Rezultat tworzenia prawa przez kompetentne organy państw (np. parlament) i upoważnione przez państwo inne podmioty prawne (np. samorząd terytorialny). Akt prawny ma postać tekstu drukowanego, który zawiera: nazwę (np. ustawa, uchwała, zarządzenie), datę wydania oraz tytuł (np. ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych). Szczególnie ważny akt prawny (np. konstytucję) poprzedza preambuła. Zasadnicza część aktu prawnego składa się z ponumerowanych przepisów w formie artykułów i paragrafów.
   Akty prawne publikowane są w specjalnych wydawnictwach - organach promulgacyjnych, czyli publikacjach przeznaczonych do ogłoszenia aktów prawnych. W Polsce są to: Dziennik Ustaw RP oraz Dziennik Urzędowy RP "Monitor Polski". Ponadto swój dziennik urzędowy wydaje każde ministerstwo (np. Dziennik Urzędowy Ministerstwa Obrony Narodowej). Dla prawa miejscowego organami promulgacyjnymi są wojewódzkie dzienniki urzędowe.
2. Działanie organu państwa (lub innego podmiotu prawa), zgodne z obowiązującymi normami i mające na celu wywołanie skutków prawnych w konkretnym stosunku prawnym (ma zwykle postać orzeczenialub czynności prawnej). Akt prawny może być jednostronny albo dwustronny czy też konstytutywny (np. nadanie obywatelstwa) lub deklaratoryjny (stwierdzenie przez sąd ważności testamentu).

Konstytucja państwa jest ustawą o najwyższej randze, zwaną dlatego ustawą zasadniczą. Określa ustrój społeczny i polityczny państwa, to znaczy: podstawowe organy państwa, ich wzajemne oddziaływania, ich uprawnienia, cele działalności państwa, zakres praw i obowiązków obywatela państwa oraz prawa własności w państwie. Wszystkie akty prawne mogą być stanowione i zmieniane zgodnie z postanowieniami zawartymi w konstytucji oraz muszą być z nią zgodne pod względem wartości chronionych przez konstytucję. Wreszcie może być stanowiona i zmieniana w specjalny, inny niż dla pozostałych ustaw, sposób.

Drugim co do rangi aktem prawnym jest, uchwalana wyłącznie przez parlament, ustawa. Normują one wszystkie sprawy w państwie, a zwłaszcza nakładają na obywateli obowiązki np. finansowe, ograniczają bądź przyznają obywatelom prawa, normują sposób wybierania organów państwa (parlament, samorządy) oraz zakres ich upoważnień. Muszą być zgodne z konstytucją.

Głowa państwa wydaje dekrety, akty prawne o mocy, randze i zakresie ustawy, Dekrety zwykle są kontrolowane przez parlament.